MEDYCYNA CHIŃSKA

    Chińska tradycja medyczna, na którą składają się m.in. akupunktura, akupresura, dieta, gimnastyka lecznicza (qigong) i ziołolecznictwo, liczy ok. 3 tys. lat. Wyróżnia ją troska o profilaktykę, techniki diagnostyczne (badanie pulsu, dokładne oglądanie twarzy, oczu, uszu, języka, ocena flegmy, ekskrementów i nastroju) a także zakorzenienie w chińskiej tradycji filozoficznej - teorii yin i yang oraz pięciu elementów - żywiołów, z których powstał świat i człowiek: drzewo, ogień, ziemia, metal i woda. Mogą one tworzyć cykl twórczy (drzewo tworzy ogień, ogień tworzy ziemię, ziemia tworzy metal, metal tworzy wodę, woda tworzy drzewo) i cykl niszczący (drzewo niszczy ziemię, ziemia niszczy wodę, woda niszczy ogień, ogień niszczy metal, metal niszczy drzewo). Istnieje także 5 głównych organów: serce (ogień), płuca (metal), nerki (woda), wątroba (drzewo), śledziona (ziemia) i 5 narządów pomocniczych: jelito grube, jelito cienkie, woreczek żółciowy, żołądek, pęcherz moczowy. Tu także może zachodzić związek twórczy bądź niszczący. Zaburzenie czynności wątroby (drzewo) może być spowodowane niewydolnością nerek (woda), a zakłócona czynność żołądka (ziemia) zaburzeniami działania wątroby (drewno) lub płuc (metal). Często szuka się przyczyny choroby właśnie wg zależności 5 elementów.

    Przez praktyków tej dziedziny organizm jest postrzegany jako swoisty mikrokosmos wypełniony energią życiową (czi, Qi). Czi daje siłę, jest symbolem wszystkich form istnienia (myśli, odczuć, ciała, krwi, życia zewnętrznego i wewnętrznego) a jej prawidłowe krążenie w ciele jest jednym z podstawowych warunków zdrowia. W medycynie chińskiej oznacza to również zachowanie równowagi między dwoma czynnikami (siłami) Yin (element żeński, łagodny, przyjmujący) i Yang (element męski, twórczy, silny). Według starodawnych wierzeń wśród napięć między tymi siłami rozgrywa się całe życie w kosmosie, podobnie jak w człowieku, który jest jego częścią. Celem medycyny chińskiej jest przywrócenie harmonii ciała i umysłu przez zrównoważenie Yin i Yang oraz czi (Qi), która płynie przez ciało czternastoma meridianami (linie, przez które płynie energia). Chińscy lekarze wierzą, że można udoskonalić przypływ energii życiowej, zwiększyć odporność organizmu, wzmóc siły witalne i przedłużyć życie.
    Wg Chińczyków choroba jest wynikiem utraty zdolności adaptacyjnych przez organizm, a leczenie powinno być całościowe (holistyczne) dotyczyć wszystkich sfer życia, w tym także emocjonalnej.
    Źródło wszystkich zaburzeń tkwi w zachwianiu równowagi energetycznej (czi) organizmu, a nieodpowiedni styl życia może nawet ją zniszczyć. Dlatego aby uniknąć chorób, trzeba go koniecznie zmienić, a oprócz tego także sposób pojmowania świata. Ważne aspekty to dobry sen i humor, pogoda ducha, prawidłowe odżywianie. Dobroć, miłość, życzliwość są także bardzo ważne w dążeniu do osiągnięcia zdrowia.

    Jednym z elementów zachowania zdrowia jest właściwy styl życia, w tym odpowiednia dieta. Jadłospis powinien składać się w: 40% z warzyw i owoców (lekko obgotowanych i gorących), 40% z produktów zbożowych - kasza, ryż, otręby, a tylko 20% mogą stanowić pokarmy takie jak jajka, tłuszcze, mięso, cukier czy nabiał (powodują niestrawność i otyłość).
    Medycyna chińska dzieli wszystkie pokarmy na gorące, ciepłe, neutralne, wychładzające i zimne. Najwartościowsze są pokarmy neutralne takie jak: fasola czerwona i szparagowa, groch, kapusta, marchew, mleko, żyto, wiśnie, winogrona, brązowy ryż, buraki, chleb, łosoś, rodzynki, śliwki.
Nadmiar produktów gorących – Yang (masło, ryby wędzone, cebula, pieprz, kawa, czekolada, przyprawy curry i chilli) lub zimnych – Yin (lody, ogórki, pomidory, sałata, jogurty, banany, tofu, mięso kaczki) może doprowadzić do poważnego zaburzenia w równowadze energii czi, dlatego powinny one występować w równych proporcjach. Np. po zjedzeniu obiadu składającego się w przeważającej ilości ze składników Yang organizm będzie wymuszał zrównoważenie nadmiaru domagając się owocu czy warzywa o właściwościach Yin. Nie należy również odżywiać się w sposób skokowy, czyli raz jeść potrawy Yin, a innym razem Yang. Jest to dla organizmu szkodliwe, osłabia śledzionę i trzustkę,
Korzystnie jest spożywanie posiłków ciepłych (fasolka Jaś, ser, szynka, ziemniaki, brzoskwinie, czosnek, kurczak, por, wołowina), ponieważ organizm zużytkowuje znacznie mniej energii na ich strawienie niż zimnego jedzenia (gruszki, kukurydza, arbuzy, grzyby, jabłka, ananasy, pomarańcze, truskawki, rzodkiewki, ryby, pszenica), które wychładza organizm i pozbawia go życiodajnej energii.
W medycynie chińskiej stosuję się również podział produktów według 5 smaków, które mają wpływ na funkcjonowanie poszczególnych narządów (Tabela 1.):

• kwaśne – (cytryna, ocet winny, drób, pszenica) działają niekorzystnie na wątrobę i pęcherzyk żółciowy. Hamują wydalanie z organizmu wody i toksyn;
• słone – (sól, morskie wodorosty, ryby, owoce morza, strączkowe, wieprzowina) mają działanie moczopędne;
• ostre – (chilli, pieprz, cebula, czosnek, owies, ryż, dziczyzna) działają niekorzystnie na jelito grube i płuca;
• słodkie - (słodkie owoce, miód, cukier, mleko, proso, kukurydza, wołowina, marchew, kurczak, ryż, ziemniaki) - działają kojąco na żołądek i śledzionę;
• gorzkie - (gorzkie zioła, pigwa, aronia, szparagi, żyto, kasza gryczana, baranina, brokuły, piwo) – regulują trawienie.

Do powyższych zaleceń należy włączyć również inne zasady:

1. Jeść 3 – 4 posiłki dziennie, koniecznie z pełnowartościowym śniadaniem.
2. Stosować warzywa z upraw ekologicznych.
3. Nie spożywać produktów przetworzonych fabrycznie (w puszkach i słoikach), konserwowanych, sztucznych słodzików, barwników oraz środków zapachowych.
4. Jedzenie powinno być aromatyczne, a każdy kęs dokładnie przeżuty.
5. Nie pić w trakcie jedzenie (następuje rozcieńczanie enzymów pokarmowych).
6. Unikać skrajnie gorących i zimnych potraw czy napojów oraz nadmiaru alkoholu, kawy, czekolady, rafinowanego cukru, białej mąki, oczyszczonych ziaren zbóż i białego ryżu.
7. Czerwone mięso jeść w umiarkowanych ilościach, zamiast niego spożywać ryby, kurczaki i fasolę.
8. Spożywać soję i jej przetwory (tofu).
9. Mleko krowie zastąpić sojowym.
10. Nie łączyć w jednym posiłku białek z węglowodanami z racji różnego odczynu trawienia: kwaśnego dla białek, alkalicznego dla cukrów. Nie spożywać razem kilku rodzajów białka (ze względu na różny czas trawienia).
11. Produkty zarówno skrobiowe jak i białkowe zakwaszać w sposób niezwykle umiarkowany (kwas zaburza wydzielanie enzymu - ptialiny w jamie ustnej oraz zmniejsza wydzielanie soku żołądkowego). Nie neutralizować produktu o smaku silnie kwaśnym cukrem, a raczej zrezygnować ze jego zjedzenia.
12. Nie łączyć białek z tłuszczem i cukrem, gdyż hamują wydzielanie soku żołądkowego potrzebnego do strawienia białka.
13. Surowe owoce jeść jako oddzielny posiłek.
14. Pić kawę zbożową (zamiast kawy z kofeiną) i herbatę ziołową.
15. Unikać jedzenia słodkich deserów po głównych posiłkach (obiad, lunch).
16. Zachować umiarkowanie w czasie jedzenie, czyli nie przejadać się.

Niektóre potrawy wykazują właściwości odtruwające. Stosuje się je w przypadku spożycia w nadmiarze niektórych produktów, tj.:

• tłuszczów i olejów - herbata z cytryną, rzodkiewka,
• słodyczy, produktów kwasotwórczych - zupa miso (na słodycze), sok warzywny (na nadmiar mąki i białek zwierzęcych), rosół wegetariański,
• alkoholu – gomasio (sól sezamowa),
• cukru - miso, słone śliwki umeboshi,
• mięsa, jaja, serów – owoce, zupy warzywne, sałatki.

    Wg medycyny chińskiej człowiek podczas przygotowywania potraw przekazuje im swoją energię. Jeśli przy tym dominują w nim złość i inne negatywne emocje, to taki posiłek nie będzie służył zdrowiu.
    Przy sporządzaniu potraw należy zachować kolejność dodawania składników na podstawie OBIEGU „KARMIĄCEGO” PIĘCIU (ELEMENTÓW) PRZEMIAN (Ryc. poniżej), posuwając się zgodnie z kierunkiem ruchu wskazówek zegara. Nie jest ważne, który element jest pierwszy, ważny jest ostatni (oznacza wzmocnienie przyporządkowanego mu narządu). Jeżeli produkty będą dodawane chaotycznie, może to zburzyć harmonię potrawy i będzie ona mniej smaczna. Chińczycy twierdzą, że konsumowanie przez dłuższy czas tak przygotowanych potraw może wprowadzić chaos również w życiu.
    Przy przygotowywaniu potrawy zawsze powinno się mieć na względzie panującą porę roku. Masowe spożywanie zimą szklarniowych pomidorów, ogórków, a także tropikalnych owoców, w tym cytrusowych i bananów (duża zawartość „chłodzącego” potasu) powoduje wysyłanie do ośrodka termoregulacji fałszywego sygnału o konieczności wzmożenia studzenia organizmu. W konsekwencji otwierają się pory skóry, wzmaga pocenie i organizm zaczyna wypromieniowywać ciepło, zamiast je zatrzymywać. Tym samym zwiększa się podatność na zachorowanie (zamiast w trakcie przeziębienia pić herbatę z cytryną - natura Yin - wychładzająca, warto rozgrzać się naparem z tymianku lub herbatką imbirową - natura Yang – rozgrzewająca).
Zimą powinno się jeść to, co daje się przechować w naturalnych warunkach, np. w piwnicy. Tak przechowane warzywa długo zachowują w sobie zgromadzoną w porze letniej energię.
Wiosną należy stopniowo przechodzić na potrawy lżejsze - Yin: zielony szczypior, kiełki. Ma to na celu odtrucie organizmu po ciężkostrawnych potrawach zimowych.
Lato to wielkie Yang, więc należy je równoważyć potrawami o naturze Yin - wychładzającymi.
Jesienią powinno się powoli przygotowywać do nadejścia wielkiego Yin – zimy, wprowadzając powoli potrawy ocieplające i rozgrzewające.
Zimne napoje można spożywać tylko latem. W innych porach roku utrudniają trawienie zabierając energię trawienną i należy ich unikać.
W danej porze roku należy jeść to, co jest dostępne w danym obszarze klimatycznym. Przy tym warto pamiętać o przynależności poszczególnych smaków produktów do odpowiednich narządów (Tabela 1.), aby jak najlepiej oddziaływać na osłabiony organ.
Posiłek powinien zawierać wszystkie smaki i barwy. Potrawy z przewagą któregoś z kolorów będą działać na odpowiadający mu narząd wzmacniając go np.: zupa o zabarwieniu zielonym będzie wzmacniać czi wątroby, kompot z czerwonych owoców – energię serca.
Smażenie, panierowanie, dosłodzenie nadają potrawie właściwości Yang, natomiast duszenie, gotowanie lub schładzanie – Yin. W celu dodatkowego wzmocnienia konkretnego narządu, należy kierować się następującymi informacjami:
• szybka obróbka lub gotowanie bez pokrywki wzmacnia wątrobę (drewno),
• smażenie, grilowanie wspomaga serce (ogień),
• duszenie lub gotowanie pod przykrywką jest korzystne dla śledziony i trzustki (ziemia),
• pieczenie lub gotowanie w szybkowarze jest dobre dla płuc (metal),
• płukanie i moczenie w zimnej wodzie, blanszowanie służy nerkom (woda).

Szybki dobór potrzebnego dla organizmu produktu może opierać się na zasadzie, że pragnienie jakiegoś smaku oznacza pustkę lub słabość narządu w danym elemencie. Stosując ten smak, (ale nie w dużym nadmiarze!) wzmocniony zostaje osłabiony organ. Natomiast wyraźna niechęć do określonego smaku oznacza nadczynność w narządzie. W takim przypadku w cyklu gotowania nie powinno się na nim kończyć potrawy.

NARZĄDY KOMPLEMENTARNE	Przynależność do:
	BARW	SMAKÓW	ŻYWIOŁÓW	PÓR ROKU
Wątroba i pęcherzyk żółciowy	Zielona	Kwaśny	Drewno	Wiosna
Serce i jelito cienkie	Czerwona	Gorzki, cierpki	Ogień	Lato
Śledziona, trzustka i żołądek	Pomarańczowa/żółta	Słodki, aromatyczny	Ziemia	Późne lato
Płuca i jelito grube	Biała	Ostry, pikantny	Metal	Jesień
Nerki, nadnercza i pęcherz moczowy	Czarna, ciemnobrązowa	Słony	Woda	Zima